رمانی که نوتردام را نجات داد

در دهه‌ی ۱۸۲۰، نوتردام داشت جان می‌داد و هیچ‌کس اهمیت نمی‌داد. کلیسای جامعی که شش سده بر فراز پاریس سر به آسمان کشیده بود، داشت تکه‌تکه فرو می‌ریخت. در جریان انقلاب فرانسه، شورشیان شیشه‌های رنگی‌اش را خُرد کردند، سرِ بیست‌وهشت مجسمه‌ی سنگیِ پادشاهانِ تورات را زدند — فکر می‌کردند شاهان فرانسه‌اند — و ناقوس‌های بزرگش را ذوب کردند و گلوله‌ی توپ ساختند. حتی نامش را هم عوض کردند و «معبد خِرَد» صدایش زدند. وقتی ناپلئون سال ۱۸۰۴ خودش را آنجا تاج‌گذاری کرد، مجبور شدند پرده بیاویزند تا ویرانی‌ها دیده نشود.