Antik dünyanın en zengin adamını hayal edin. Bu, Kroisos’tu — Lidya Kralı. Bugünkü Batı Türkiye’de, akıl almaz miktarda altının üzerinde oturan bir krallık. “Kroisos kadar zengin” sözü, o çağın “milyarder” demesiydi. İnsan bu kadar varlıklı olunca her şeyi satın alabileceğine inanmaya başlıyor — geleceği bile. Bu yüzden Delphi Tapınağı’na aklı durduracak hediyeler gönderdi: iki yüz kiloluk som altından bir aslan, altın kaplar ve yüz on yedi külçe saf altın. Amacı mı? Tanrıları kendi tarafına çekmek.
Ama MÖ 546’da altınla çözülmeyecek bir sorun belirdi. Pers Kralı Büyük Kiros, dönemin en tehlikeli askeri dehası, krallıkları bir bir yutuyordu. Doğuda Med İmparatorluğu’nu çoktan devirmişti ve şimdi batıya, doğrudan Lidya’ya ilerliyordu. Kroisos’un iki seçeneği vardı: ilk vuruşu yapmak ya da Kiros’un duracağını ummak. Tarihin en ünlü kâhinine danışmaya karar verdi — Delphi Tapınağı’nın rahibesi.
Apollon’un rahibesi Pythia, tarihe kazınacak bir cevap verdi: “Halys Nehri’ni geçersen, büyük bir imparatorluk yıkılacak.” Bu kadar. Ayrıntı yok. İstisna yok. Dipnot yok. Tek bir yıkıcı cümle, hediye paketine sarılmış.
Kroisos tam da duymak istediğini duydu. Büyük bir imparatorluk yıkılacak mı? Tabii ki Pers İmparatorluğu — başka kim olabilir? Kutladı, teşekkür niyetine Delphi’ye daha fazla altın gönderdi ve ordusunu doğuya, Halys Nehri’nin ötesine — kendi krallığıyla Kiros’un toprakları arasındaki sınıra — sürdü. Bir an bile durup her şeyi kurtarabilecek o tek soruyu sormadı: Hangi imparatorluk?
İlk savaş berabere bitti. Kroisos başkenti Sardes’e çekildi; kışı atlatıp bahar gelince müttefikleriyle dönmeyi planlıyordu. Ama Kiros, düşmanına nefes aldıran türden bir komutan değildi. Kroisos’u Sardes’e kadar kovaladı, şehri kuşattı ve sadece on dört günde düşürdü. Dünyanın en zengin kralı artık Kiros’un tutsağıydı. Kehanetin yıkılacağını söylediği o büyük imparatorluk? Kendi imparatorluğuydu.
Yunan tarihçi Herodotos’a göre Kiros, Kroisos’u odun yığınının üzerine koydurdu — diri diri yakılacaktı. Alevler yükselirken Kroisos feryat etti ve Apollon’a seslendi — altınla donattığı tanrıya, kehanetiyle onu bu savaşa sürükleyen tanrıya. Ve ansızın, bulutsuz gökyüzünden şiddetli bir yağmur boşandı ve ateşi söndürdü. Kiros bu ilahi işaretten öylesine sarsıldı ki Kroisos’u alevlerden çıkardı ve onu saray danışmanı yaptı.
Ama Kroisos’un içindeki acı dinmedi. Delphi’ye son bir mesaj yolladı: “Apollon sadık kullarını böyle mi ödüllendirir?” Tapınağın yanıtı buz gibiydi: “Tanrı büyük bir imparatorluğun yıkılacağını söyledi. Hangisi olduğunu sormalıydın. Kehaneti anlamadın, açıklama istemedin. Tanrıyı değil, kendini suçla.”
Bir söz vardır: “Kendi düşen ağlamaz.” Ama Kroisos ağladı — hem de alevlerin ortasında, Apollon’a yalvararak. Yine de tapınak haklıydı. Kâhin yalan söylemedi, kehanet onu kandırmadı. Kroisos kendini kandırdı. Cevabı kafasında hazır olarak tapınağa girdi ve yalnızca inandığını doğrulayan şeyi duydu. Yirmi beş yüzyıl sonra hâlâ aynı şeyi yapıyoruz — duymak istediğimizi duyuyor, işler ters gidince “kader” diyoruz.