مسادا دیگر سقوط نخواهد کرد

نوزده قرن تمام، یهودیان مسادا را فراموش کردند. فراموشی مطلق. تلمود، آن دایره‌المعارف عظیم اندیشه‌ی خاخامی که ستون زندگی دینی یهود است، یک بار هم نامی از مسادا نمی‌برد. میشنا ساکت است. بزرگان قرون وسطا ساکتند. تنها روایتی که باقی مانده مال یوسفوس است -- ژنرال یهودی‌ای که تسلیم رومیان شد و در رُم به آسایش زندگی کرد درحالی‌که مردمش به بردگی فروخته می‌شدند. یهودیان او را خائن می‌دانستند. کتابش نه به‌دست نسّاخان یهودی، بلکه در صومعه‌های مسیحی حفظ شد. خاخام‌هایی که پس از ویرانی معبد در سال ۷۰ میلادی تمدن یهودی را دوباره ساختند، آگاهانه داستانی دیگر برگزیدند: یَفنِه، جایی که حکیمی با رومیان برای تأسیس مدرسه‌ای مذاکره کرده بود. دانش به‌جای شمشیر. سازگاری به‌جای مرگ. تمدنی قابل‌حمل از متن و شریعت ساختند که دو هزار سال بدون سرزمین و ارتش دوام آورد.