حدود صد سال پیش از میلاد، مورخی چینی به نام سیما چیِن حرفی زد که همه فکر کردند عقلش را از دست داده. گفت مقبرهی چین شیهوانگ — نخستین کسی که چین را یکپارچه کرد، همان سازندهی دیوار بزرگ و آن لشکر سفالین — درونش رودهایی از جیوهی مایع جریان دارد. نه استعاره بود، نه شاخوبرگ. جیوهی واقعی، در کانالهایی زیر خاک، که رودخانههای واقعی کشور را تقلید میکرد.
سیما چیِن این صحنه را در کتاب «شیجی» نوشت — بزرگترین تاریخنامهای که چین به خود دیده. نوشت که جیوه با دستگاههای مکانیکی به جریان میافتاد تا صد رودخانه را بازسازی کند: یانگتسه، رود زرد، دریای بزرگ. سقف آرامگاه با سنگهای قیمتی پوشانده شده بود تا آسمانِ شب را نشان بدهد. کف آن نقشهای بود از تمام قلمرو. ستارهها بالا، رودها پایین — جهانی جداگانه، فقط برای یک مُرده.
دو هزار سالِ تمام، هیچکس باور نکرد. رودهای جیوه؟ صورتهای فلکی زیرزمینی؟ به افسانه بیشتر شبیه بود تا به تاریخ. خودِ گور هم همانجا بود — تپهای به بلندی هفتاد و شش متر، پوشیده از درختان انار، نزدیک شهر شیآن — ولی بدون شکافتنش، هیچکس نمیتوانست ثابت کند چه در دلش پنهان است.
تا اینکه سال ۲۰۰۳ رسید. دانشمندان چینی خاکِ بالای گور را آزمایش کردند و نتیجه ماتشان کرد: میزان جیوه در خاکِ بالای اتاق دفن، تا صد برابرِ محیطِ اطراف بود. و جیوه بینظم پخش نشده بود — دقیقاً روی مسیرهایی متمرکز بود که با جای رودخانههای بزرگ چین روی نقشه جور درمیآمد.
میگویند «تا سه نشه، بازی نشه.» سیما چیِن یک بار گفت و کسی گوش نداد. تاریخ بارها تکرارش کرد و باز کسی باور نکرد. بالاخره بار سوم، علم آمد و مُهرِ تأیید زد. نه اغراق کرده بود، نه خیالبافی. چین شیهوانگ واقعاً جهانی ساخته بود زیر خاک: رودهای جیوهای که نقشهی قلمروش را میکشیدند، ستارههایی از جواهر بر سقف، و کمانهایی خودکار که مثل نگهبانانِ خاموش کشیک میدادند.
اما یک چرخش غیرمنتظره در کار هست: چین هنوز حاضر نیست گور را باز کند. جیوه باکتریها را میکُشد و جلوی پوسیدگی را میگیرد — یعنی نگهدارندهای بینظیر است. هرچه در آن درون نهفته، بیش از ۲۲۰۰ سال در بخار جیوه مُهروموم مانده. دانشمندان نگرانند که باز کردنش همهچیز را ظرف چند دقیقه نابود کند. و بزرگترین معمای باستانشناسی جهان همچنان دستنخورده سرِ جایش نشسته.
بعضی پژوهشگران باور دارند که در دل این گور، طومارها و نسخههایی پنهان است که میتواند تاریخ چین باستان را از نو بنویسد. چین شیهوانگ خودش خطِ چینی را یکسانسازی کرد — چرا نباید کتاب هم با خودش به آن دنیا برده باشد؟ اگر آنجا باشند، دو هزار سالِ تمام در تاریکیِ جیوهآلود نگهداری شدهاند. و دست هیچکس به آنها نمیرسد.
آن گور امروز هم سر جایش هست، جلوی چشم همه. هر سال صدها هزار گردشگر میآیند. از سربازان سفالی عکس میگیرند، سوغاتی میخرند، و از کنار آن تپهی سبزِ ساکت رد میشوند بدون اینکه نگاه دومی بیندازند. اما زیر پاهایشان، در تاریکی، شاید هنوز هم رودهای جیوهی نخستین امپراتور چین جاری باشند.