Pompeii'nin surlarının hemen dışında, metrelerce volkanik külün altında bir oda vardı. Kimsenin bir daha görmemesi gereken bir oda. 1900'lerin başında arkeologlar bu odayı ortaya çıkardığında karşılarındaki manzara onları olduğu yere çiviledi: kan kırmızısı duvarlarda, gerçek insan boyutunda yirmi dokuz figür — adım adım bir yasak ayinin sahnelerini canlandırıyordu.
Resimler MÖ 60 civarına ait ve üç duvarı sinema perdesi gibi sarıyor. Tek bir hikâye anlatıyorlar. Genç bir kadın içeri giriyor; peçeli, belli ki tedirgin. Bir rahibe kutsal bir parşömenden okuyor. Bir çocuk bir şeyler mırıldanıyor, başka bir kadın adak sunuyor. Buraya kadar sıradan bir Roma töreni gibi. Ama sonra sahne birden karanlığa dönüyor.
Bir kadın sepetin üstündeki örtüyü kaldırıyor ve gizli bir nesneyi açığa çıkarıyor — büyük ihtimalle Dionysos'un kutsal sembolünü. Şarabın, çılgınlığın ve coşkunun tanrısı Dionysos'un. Kanatlı bir figür kırbacını havaya kaldırıyor. Genç kadın yarı çıplak dizlerinin üstüne çöküyor, darbeye hazırlanıyor. Hemen yanında başka bir kadın kendinden geçmiş hâlde dans ediyor. Acı ve haz aynı duvarda göz göze geliyor.
Asıl çarpıcı olan şu: Bu resimler yapılmadan yüz yıldan fazla önce, MÖ 186'da Roma Senatosu Bacchus kültünü resmen yasaklamıştı. Bacchus, Dionysos'un Roma'daki adı. Komplo, ahlaksızlık ve cinayet suçlamalarıyla İtalya genelinde binlerce kişiyi topladılar ve idam ettiler. Roma tarihinin en kanlı dini baskılarından biriydi bu.
Ama buna rağmen biri — muhtemelen zengin bir Romalı kadın — bu yasaklı ritüelleri kendi evinin yemek odasına boyattırdı. Yerden tavana. Misafirlerin gelip göreceği bir odaya. Ya inanılmaz cesareti vardı, ya da kült o kadar derinine inmişti ki devletin eli artık ulaşamıyordu. Derler ya, üç şey gizlenemez: aşk, öksürük, duman. Bu kadın dördüncüsünü de kanıtladı — inanç.
Bilim insanları yüz yılı aşkın süredir bu resimler üzerinde kafa patlatıyor. Bir kesim bunların gerçek bir ayinin birebir kaydı olduğunu savunuyor. Başkaları daha sembolik yorumlar yapıyor: ruhun korku ve dönüşümden geçiş hikâyesinin resmi. Bir grup ise bunun zengin bir gelinin düğün hazırlığının dramatik dini sahnelerle süslenmiş hâli olduğunu iddia ediyor. Doğrusu mu? Kimse kesin olarak bilmiyor.
Zaten bu ayinlere 'Gizemler' deniyordu çünkü katılanlar gördüklerini asla anlatmamaya yemin ediyordu — ne konuşarak, ne yazarak, ne de başka bir şekilde. Bugün bu odayı görebilmemizin tek sebebi, MS 79'da Vezüv Yanardağı'nın patlaması ve bu odayı iki bin yıllık karanlığa gömmesi. Pompeii'yi yerle bir eden yanardağ, asla görülmemesi gereken tek şeyi yanlışlıkla sonsuza dek korumuş oldu.