Paskalya arifesinde, Kudüs’teki Kutsal Kabir Kilisesi’ndeki son alev de söndürülür. Her kandil, her mum — ölür. Kilise, kapağı kapatılmış bir mezar gibi karanlığa gömülür. On bin hacı o zifiri karanlıkta ayakta durur; her birinin elinde otuz üç sönük mum — Mesih’in yeryüzünde yaşadığı her yıl için bir tane. Atina’dan ve Moskova’dan, Addis Ababa’dan ve Tiflis’ten gelmişlerdir. Işığı kaybetmiş herkesin beklediği gibi beklerler: ellerinde yalnızca aydınlığın hatırası ve onun geri döneceğine dair inatçı bir inanç.
Rum Ortodoks Patriği küçük mermer yapıya girer — Mesih’in gömüldüğü ve inananların inancına göre dirildiği mezarın üzerine kurulmuş bina. Herkesin gözü önünde aranmıştır: kibrit yok, çakmak yok, dünyevi hiçbir ateş kaynağı yok. Kapı mühürlenir. Sessizlik çöker. Sonra mezarın oval pencerelerinin ardında bir ışık titrer. Patrik, elinde yanan iki meşaleyle dışarı çıkar ve kilise patlar. Ateş fitilden fitile, elden ele sıçrar; on bin alev karanlığı bir anda yutar.
Bu on yedi yüzyıldır tekrarlanıyor. Romalı bir gezgin olan Egeria, 385 yılı civarında bunu yazdı. Ondan on yıllar önce, İmparator Konstantin’in annesi Helena çarmıha gerilme yerini bir Roma tapınağının altında bulmuş ve Konstantin mezarın üzerine bir bazilika yaptırmıştı. O kilise yıkıldı ve yeniden yapıldı — Pers istilacıları tarafından, bir Fatımi halifesi tarafından, depremler tarafından, zamanın kendisi tarafından. Ama her Büyük Cumartesi, ateş geri döndü. Taş kırılabilir. Ritüel taştan daha dayanıklıdır.
1579’da Ermeniler, töreni yönetme iznini Osmanlı’dan aldı ve Rum Patriği dışarıda bırakıldı. Girişin yanındaki mermer bir sütunun önünde durdu ve dua etti. İçeride Ermeniler bekledi. Ateş gelmedi. Ama dışarıda — sütun gök gürültüsü gibi bir sesle yarıldı ve çatlaktan bir alev fışkırdı, tam sürgündeki patriğin önünde. O çatlak bugün hâlâ orada; yanık izi simsiyah, giren herkesin görebileceği yerde. Derler ki sabrın sonu selamettir — o gece selamet, kapının dışında bekleyene geldi.
O gecenin tanıklarından biri Tunom adında bir Osmanlı subayıydı. Ateşin taştan fışkırdığını görünce, oracıkta Mesih’e olan inancını ilan etti. Yakalandı ve dininden döndüğü için diri diri yakıldı — göksel bir ateşe inandığı için dünyevi bir ateşle tüketildi. Kilise onu bugün hâlâ şehit olarak anar. Osmanlılar sarsıldı ve töreni yönetme hakkını Rumlara geri verdi. O hak dört buçuk yüzyıldır sorgulanmadı.
Kilisenin kendisi insan doğasının bir özeti gibidir. Altı mezhep onu o kadar ayrıntılı kurallarla paylaşır ki, bir sandalyenin yerini değiştirmek keşişler arasında yumruk yumruğa kavgaya yol açabilir. 1728’den beri cephede duran tahta bir merdiven var — yerinden kıpırdamamış, çünkü hiç kimsenin herhangi bir şeyi değiştirme yetkisi yok. Peki ana kapının anahtarı? 637 yılından beri iki Müslüman ailenin elinde, çünkü Hristiyanlar birbirlerine güvenemedi. Ancak Kudüs’te böyle bir düzen var olabilir: saçma, güzel ve hâlâ ayakta.
Bugün kiralık uçaklar alevi birkaç saat içinde Kudüs’ten Atina’ya, Moskova’ya, Bükreş’e, Addis Ababa’ya taşıyor. Havalimanı çalışanları onu alkışlarla karşılıyor. Cumhurbaşkanları pistte bekliyor. Cumartesi öğleden sonra taştan bir mezarda yakılan ateş, Pazar sabahı dört kıtaya ulaşıyor. Hacılar ellerini alevin üzerinden geçirip yakmadığına yemin ediyor. Şüpheciler başlarını sallıyor. Ama hepsi her yıl geri dönüp karanlıkta yan yana duruyor — çünkü insanoğlu hep böyle yapmıştır.