شهر باستانی افسوس

تاریخ افسوس سه هزاره را در بر می‌گیرد. این شهر که در حدود سده دهم پیش از میلاد توسط مهاجران یونانی ایونیایی بنیاد نهاده شد، به یکی از مهم‌ترین شهرهای جهان باستان تبدیل گشت. معبد آرتمیس که در اینجا ساخته شد، یکی از عجایب هفتگانه جهان باستان بود — چهار برابر بزرگ‌تر از پارتنون آتن. افسوس شهر نخستین‌ها بود: میزبان یکی از نخستین جوامع مسیحی پایه‌گذاری‌شده توسط پولس رسول؛ خانه حضرت مریم در سال‌های پایانی عمرشان؛ جایگاه کتابخانه افسانه‌ای سلسوس — سومین کتابخانه بزرگ جهان باستان — و تئاتری عظیم با گنجایش ۲۵٬۰۰۰ نفر، بزرگ‌ترین تئاتر باستانی آناتولی. افسوس پیوند ژرفی با تاریخ ایران نیز دارد. این شهر بخشی از شاهنشاهی هخامنشی بود و کوروش بزرگ و داریوش آن را در قلمرو خود داشتند. آزادسازی افسوس از دست پارسیان توسط اسکندر در ۳۳۴ پ.م، یکی از نقاط عطف تاریخ این شهر است. این شهر در تاریخ مسیحیت نخستین نقشی بی‌بدیل ایفا کرد. پولس رسول سه سال اینجا زیست و نامه مشهورش به افسسیان را نوشت. در سال ۴۳۱ میلادی، سومین شورای جهانی مسیحی در افسوس برگزار شد و مریم «تئوتوکوس» (مادر خدا) اعلام گشت. در میراث اسلامی نیز، افسوس با داستان اصحاب کهف — «جوانانی که به پروردگار خود ایمان آوردند» در سوره کهف — پیوند عمیقی دارد. قدم زدن در افسوس، گذر از لایه‌لایه تاریخ بشری است: معابد یونانی، خیابان‌های رومی، کلیساهای بیزانسی، و افسانه‌های خدایان، فیلسوفان و قدیسانی که تمدن غرب را شکل دادند.